BBNS logo

O Ekslibrisu

Dušan Salatić, predsednik Ekslibris društva Vojvodine

Img_2619

Ekslibris kod Srba

Ekslibris kod Srba svoje poreklo vodi iz rukopisnih zapisa i beležaka na stranicama knjiga s kraja XII veka. Zapisi govore o tome ko je pisao knjigu, za koga je knjiga pisana, i time određuju i vlasništvo nad knjigom, tako da ih možemo nazvati vlasničkim zapisom. Ljubomir Durković Jakšić, pionir u proučavanju ekslibrisa kod Srba, ove vlasničke zapise naziva ekslibris u zapisu.

Miroslavljevo jevanđelje, najstarija rukopisna knjiga pisana srpskom ćirilicom, na poslednjoj stranici sadrži vlasnički zapis koji potvrđuje da je Jevanđelje pisano za humskog kneza Miroslava, brata Stefana Nemanje, koji je vladao krajem XII veka. Vlasnički zapis Gligorija dijaka prvi je protoekslibris kod Srba. Danas se Miroslavljevo jevanđelje, najčuveniji spomenik srpske pismenosti, kategorisano kao kulturno dobro od izuzetnog značaja Republike Srbije, nalazi i na Uneskovoj listi "Pamćenje sveta" kao spomenik svetske kulturne baštine.

Sveti Sava (1174--1236) napisao je tipik (ustav) za isposnicu koju je sagradio u Kareji, administrativnom sedištu Svete Gore, kojim je propisan strogi način života za monahe. Pored potpisa Svetog Save, na Karejskom tipiku utusnut je i pečat u vosku, koji potvrđuje da je ovaj rukopis svojina Karejske isposnice.

Sve do sredine XIX veka Srbi su svojinu nad knjigama obeležavali vlasničkim zapisima i beleškama, kao i rukopisnim ekslibrisima. Zaharija Stefanović Orfelin, književnik, bakrorezac, istoričar, prosvetitelj (Vukovar, 1726. -- Novi Sad, 1785). Knjige je potpisivao ili označavao pisanim ekslibrisom: "Iz knjiga Orfelinovih", ili "Zaharija Orfelina sija knjiga". Na korice svojih knjiga, koje je davao da se povežu u kožu, utisnuo je superekslibris, pozlaćene inicijale "Z.O.". Po smrti Orfelinovoj, biblioteka se nalazila u tornju Saborne crkve u Karlovcima, da bi 1894. godine bila preneta u Patrijaršijsku biblioteku (Karlovci / danas Sremski Karlovci). Za vreme Drugog svetskog rata ustaše su Patrijaršijsku biblioteku opljačkale i odnele u Zagreb. Posle rata, biblioteka je delimično vraćena u Patrijaršiju u Beograd, a Orfelinove knjige našle su posebno mesto, angažovanjem upravnika dr Ljubomira Durkovića Jakšića.