BBNS logo

O Ekslibrisu

Dušan Salatić, predsednik Ekslibris društva Vojvodine

Img_2619

Ekslibris je štampana ili ručno izrađena nalepnica koja se lepi na unutrašnju stranu prednjih korica knjige i označava njenog vlasnika. Ekslibris je latinski izraz koji u prevodu znači "iz knjiga". Pošto u latinskom jeziku ne postoji reč biblioteka, ekslibris slobodnije rečeno znači "ovo je knjiga iz moje biblioteke". Javlja se još u XV veku u Nemačkoj, gde se počela razvijati štamparska delatnost. Tada ekslibrise izrađuju znameniti umetnici kao što su Direr i Holbajn. Nalepnica je po pravilu umetnički rad malog formata, gde se iza natpisa ekslibris stavlja ime i prezime vlasnika knjige, odnosno biblioteke. Sadrži i ilustraciju sa odgovarajućom simbolikom koja najčešće odražava sklonost i karakter vlasnika, često i profesiju.

Ekslibrisi se izrađuju u različitim grafičkim tehnikama. Prvobitno su umnožavani drvorezom, zatim od XVIII veka bakrorezom, bakropisom, akvatintom, a kasnije litografijom, sitoštampom, linorezom, serigrafijom i kompjuterskom tehnikom. Razvojem štamparstva stvorena je mogućnost izrade jeftinijih ekslibrisa, koji su bili pristupačni i manje imućnim vlasnicima. Početkom XX veka ekslibris dobija novu funkciju. Naime, kolekcionari počinju da sakupljaju i stvaraju privatne kolekcije knjižnih listića. Posebnu vrednost imaju ekslibrisi štampani u tiražu do 50 primeraka, numerisani i potpisani od strane umetnika. Danas u svetu desetine hiljada kolekcionara sakuplja i razmenjuje ekslibrise. Najveća zbirka čuva se u Britanskom muzeju i broji preko 100.000 primeraka.

Prvi poznati primerak ekslibrisa datira između 1470. i 1480. godine, a sačinjen je tehnikom drvoreza za knjige koje je biblioteci Bukshajma u Nemačkoj poklonio Hildebrand Brandenburg. Zahvaljujući Albrehtu Direru (1471--1538) i istaknutoj grupi umetnika koji sebe nazivaju "Malim majstorima" (prema formatu "malim" umetničkim delima a ne prema umetničkoj snazi) ekslibris doživljava svoj procvat. Nakon Nemačke, kultura ekslibrisa se širi dalje po Evropi, najpre u Francuskoj gde je izrađen prvi ekslibris 1525. godine, zatim u Britaniji kada ser Nikolas Bejkon poklanja knjige označene ekslibrisom Univerzitetu u Kembridžu. Nekako u isto vreme kada se u Evropi pojavio ekslibris, u Japanu je izrađen knjižni pečat za hram Dajgodži 1470. godine sa prefinjenom kaligrafijom. Štampanom ekslibrisu u evropskom maniru prethode oznake za zaštitu knjiga u vidu malih egipatskih emajliranih tablica koje datiraju oko 1400. godine pre nove ere i koje su bile pričvršćene za papiruse, sa naznakom da pripadaju biblioteci faraona Amenofisa III. Britanski muzej, pariski Luvr i Galerija univerziteta Jejl poseduju ove emajlirane pločice koje su do danas najranije otkriveni protoekslibrisi. Većina ekslibrisa sadrži heraldičke motive sve do XVIII veka kada je sve veći broj pojedinaca bio u prilici da poseduje sopstvene biblioteke a da pri tome nemaju svoj grb, i kada naručuju od umetnika eklibrise sa slikovnim motivima.