BBNS logo

Pokušaj reforme i velika pronevera u Matici Srpskoj

Ljiljana Dragosavljević Savin, istoričarka

Ljiljana_savin

Matica srpska je najstarija srpska kulturno-naučna institucija, nastala 1826. godine, u vreme nacionalnog buđenja, u nekadašnjem austrijskom carstvu u kojem Srbi nisu predstavljali brojnu etničku skupinu. Ova institucija bila je dugo vremena matica kulture celokupnog srpskog naroda, neka vrsta srpskog kulturnog parlamenta, naročito za vreme Miletića. Njena literarna i izdavačka delatnost dala je zamaha srpskoj književnosti i bila usmerena na negovanje nacionalne svesti, prosvećivanje naroda, njegovo praktično osposobljavanje za nove uslove života i borbu protiv mađarizacije. Iz zadužbinskih fondova Matica je školovala siromašnu srpsku decu na najuglednijim evropskim univerzitetima. Tako su stvarani prvi naraštaji Srba evropskih građana s mentalitetom modernog čoveka. Zbog svega toga vlasti su više puta pokušavale da ograniče njeno delovanje i da je vrate iz Novog Sada u Peštu, da bi bila pod većom kontrolom i što dalje od jezgra srpskog naroda. Nažalost, krajem XIX veka Matica ulazi u period nazadovanja, što pod uticajem državne politke, što zbog srpskih političkih trvenja u koja se Matica nastoji uvući.

Na skupštini Matice 1900. godine pojavila se grupa mladih intelektualaca sa novim idejama, na čelu sa Tihomirom Ostojićem. Ovi mladi intelektualci bili su okupljeni oko časopisa Pokret, po čemu su se i nazivali "pokretaši". Branik je ovu skupštinu ocenio kao vrlo značajnu: Kolo naših mlađih književnika otpočeo je vrlo lep pokret, koji ide za tim, da se u Matici srpskoj zavedu reforme, koje će unaprediti književni rad u njoj. Tihomir Ostojić naročito ističe dve poteškoće: nedovoljan broj članova i nedostatak "radnih književnih snaga". Ne bi se moglo reći da u Matici i pre skupštine 1900. godine nije bilo sličnih pokušaja, ali su oni bili sporadični i nesistematični. Tako je na jednoj sednici književnog odbora Matice srpske 1898. godine, rečeno sledeće: Što se više ističe Beograd kao glavno naučno središte srpskog naroda, sve više zaostaju ostala naučna središta naša. Srpska kraljevska Akademija...može sve obuhvatiti? Matica srpska, koja je decenijama bila glavno naučno središte, toliko gubi, koliko Akademija dobija. Matica srpska je napuštena od glavnog tela srpskih naučenjaka, ona ne može vršiti univerzalne misije, ne može sve obuhvatiti, mora izvući konsekvencije iz novog položaja i prema njemu suziti svoj program... Moraće se zadovoljiti ulogom sprovodnika naučnih rezultata u šire slojeve naroda te glavnu pažnju obraćati na utilitarnost dela i članaka, koje izdaje, na to da oni mogu privući interes šire čitalačke publike. Inače će se u svom radu rasplinuti i težeći da sve zadovolji neće nikog zadovoljiti. Došlo je do sukoba između nosilaca reformi "pokretaša" i Matičinog sekretara, a jedno vreme i Hadžićevog pomoćnika, Milana Savića. Savić je bio za izvesne reforme, ali ne u tolikoj meri, jer je njihova primena prouzrokovala veliki finansijski deficit. S druge strane, uzalud je Ostojić pokušavao da probudi srpsko građanstvo u Novom Sadu i drugim gradovima i pokrene ga na kulturnu delatnost. Ovaj pokušaj reformi je propao, a Tihomir Ostojić je podneo ostavku 22. septembra 1906. godine. Ipak, nije prekinuo sve veze sa Maticom.