BBNS logo

Srpska štampa u Novom Sadu - Humorističko-satirični listovi i štamparije

Ljiljana Dragosavljević Savin, istoričarka

Ljiljana_savin

"Štampa je ogledalo duhovnog života i merilo visine obrazovanosti."
(Melhior Erdujhelji)

U demokratskom i parlamentarnom sistemu vladavine, uloga štampe u formiranju nezavisnog javnog mnenja, u stvaranju i formiranju pozitivne politike i jednog izgrađenog političkog pravca u kulturi, prosveti i privredi jedne države, ne samo da je vrlo velika, nego je ona najglavniji i odlučujući faktor. Publicisti daju pravac javnom mnenju u političkim i nacionalnim pitanjima. Vodeći politički listovi Srba u Ugarskoj bili su Zastava i Branik i njih su ostali listovi oponašali. Oni nisu imali premca u srpskoj žurnalistici. Oba lista su se uspešno borila za narodnu, školsku i crkvenu autonomiju, za ekonomske interese srpskog naroda i očuvanje nacionalne svesti. (O Zastavi i Braniku govori članak Srpska štampa u Novom Sadu, Začeci srpske štampe Zastava i Branik, Agora 14.6.2017.)

U Novom Sadu su izlazili politički listovi na srpskom jeziku, koji su sprovodili mađarofilsku, klerikalnu i reakcionarnu politiku. Prvi takav list u dualističkom periodu je Srbski narod, finansiran od strane Karlovačke patrijaršije (patrijarh Samuilo Maširević) i mađarske vlade (na čijem čeluje tada stajao Đula Andraši). Prvi broj je izašao 13. oktobra 1869. On se smatra naslednikom konzervativno-klerikalnog lista Napredak. Novi list pokrenuo je Đorđe Stratimirović, u dogovoru sa patrijarhom Maširevićem i uz njegovu materijalnu pomoć. (Đorđe Stratimirović bio je penzionisani c. kr. general u penziji, koji je još u vreme Bahovog apsolutizma obavljao razne poverljive poslove za austrijsku vladu. Zbog raskalašnog života i velikog broja dece, koristio je slavu stečenu u revoluciji 1848/49. godine, da bi došao do značajnih podataka, koje je za novac dostavljao službenim krugovima Beča.) Po Stratimirovićevim rečima, Srbski narod je osnovan sa ciljem da radi na ujedinjavanju svih Južnih Slovena pod skriptom dinastije Obrenović. Stvarni razlozi bili su drugačiji. Glavni cilj je bio da se svim silama suprotstave Miletićevoj Srpskoj narodnoj slobodoumnoj stranci, koja je bila konstituisana januara meseca iste te 1869. godine, i da se pripremi srpsko javno mnenje, u njihovu korist, za rasprave na narodno-crkvenom saboru. Na čelo ovog lista Stratimirović je doveo dr Jovana Grujića Jotu i Milana Dimitrijevića Groznog, obojica profesori u Srpskoj gimnaziji u Novom Sadu. Na zahtev privremenog upravnika gimnazije Aleksandra Gavrilovića, Dimitrijević je morao napustiti uredničku dužnost, jer se nje prihvatio bez dozvole gimnazijskog patronata. Tada je list pruzeo Grujić, "najveći nesretnik", kako ga je nazvao Miletić, Grujić je, čak, podneo ostavku na mesto gimnazijskog profesora 1870. godine i punih dvadeset godina nalazio se na čelu ovog lista. Za njih Vasilije Krestić kaže da su bili "slugani austrijske i mađarske vlade" i da su "daleko od svake pomisli da učine nešto što bi ih dovelo u sukob sa gospodarima koji su ih plaćali". Stratimirović se kasnije pravdao za sve što je učinio zloglasni Jota Grujić, koji je, navodno, u njegovom odsustvu i bez njegovog znanja, stupio u dodir sa mađarskom vladom i Srbskom narodu dao pravac koji nije bio njegov. Stratimirović je napustio kompromitovani Srbski narod i krajem 1872. Godine pokušao da obrazuje "umerenu, ali liberalnu i nezavisnu srbrsku stranku" i da pokrene novi politički list Srbska politika. Njegov list nikada nije izašao. Sluteći da su se iza njega krili Andraši i njegova vlada, Zmaj je u svojoj Žiži ironično pisao: "Nije tamo, nije -- već u glavi Andrašije". Srbski narod nastavio da zastupa izrazito reakcionarna, klerikalna, mađarofilska i krajnje nepopularna nacionalno-politička stanovišta i zato ga je malo ko čitao. Grujićev finansijer postao je bački vladika (od 1881. godine i patrijarh), German Anđelić. Pored njegovog novca Grujić je dobijao i veliku subvenciju od mađarske vlade, koja je 1891. godine iznosila čak 4.000 forinti. Mađarske vlasti činile su mu izuzetne pogodnosti, kršeći pri tome i zakonske odredbe. Iako je 30 paragraf XVIII članka mađarskog Zakona o štampi iz 1848. godine jasno propisivao da ni jedan list ne može ostati bez kaucije duže od pola godine, Srbski narod je izlazio bez uredno uplaćene kaucije više od četiri godine. Odnosi između Grujića i Anđelića su narušeni 1885. godine, kada je Pavlović, uz pomoć mađarske vlade i patrijarha Anđelića, pokrenuo Naše doba i kada se i ovako mali broj pretplatnika prepolovio. Šef odseka mađarskog Ministarstva unutrašnjih poslova Ludvig Jakelfaluši kao vladin komesar za Novi Sad i okolinu jednom je u razgovoru rekao da je Grujić "besni pas", ali da mu je baš zato i potreban, jer verno služi državnim interesima, a dok je takvih, biće i Mađarske. Zahvaljujući pomoći patrijarha Anđelića i mađarskih političara Srbski narod se održao duže od dvadeset godina. Kada više nije bio potreban mađarskoj vladi, njegov urednik je bio prinuđen da ga obustavi 29. januara 1891. godine. Ozloglašenog Grujića mađarske vlasti su prestale da plaćaju, njegovi sugrađani su ga prezreli, a materijalno je sasvim propao. (Beda ga je toliko pritisla da je ostao i bez kreveta, pa je spavao na zemlji. Zbog naplate nekog duga vlast nije imala ništa drugo da proda do njegovog odela.)